آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٢٠ - نسخههاى خطى مدرسه صدر بابل - حافظيان ابوالفضل

نسخه‌هاى خطى مدرسه صدر بابل
حافظيان‌ ابوالفضل


شهر بابل از زمان حكومت خاندان مرعشى تا كنون مهمترين مركز علمى، مذهبى و اقتصادى استان مازندران محسوب مى‌شود.
اين شهر كه در قديم به «مامطير» معروف بود، در نيمه دوّم قرن هشتم هجرى پس از اقامت سيد قوام الدين مرعشى در آن و رونق تجارت و بازار به «بار فروش ده» مشهور گشت. در دوران صفويه اين شهر مورد توجه شاهان صفوى قرار گرفت و بدين جهت رو به آبادانى گذاشت و رونق تجارت در آن بيش از پيش گشت. از اين رو بار ديگر نامش به «بارفروش» تغيير يافت و در سال ١٣١١ شمسى، بابل نام گرفت.
به عنايت علما و دانشمندان، در اين شهر نيز مانند ديگر شهرهاى كشور اسلامى ايران، حوزه‌هاى علميه تشيّع از قديم الايام داير و رونق داشته و طالبان علم از شهرهاى مختلف مازندران در مدارس بابل با استفاده از محضر اساتيدى گرانسنگ، مدارج علمى را از مقدمات تا اجتهاد، مى‌گذرانند.
مدارسى به نامهاى مدرسه كاظم بيك(١) مرحوم كاظم بيك در قرن ١١ مسجد و مدرسه‌اى در بابل ايجاد كرد كه در حال حاضر مسجد كاظم بيك باقى مانده و يكى از مهمترين مساجد بابل است.، قادريه، روحيه و مدرسه صدر در اين شهر وجود داشته كه بر اثر مرور زمان دو مدرسه اوّل از بين رفته است. اكنون تنهامدرسه صدر در كنار دو مدرسه ديگر به نامهاى مدرسه فيضيه مازندران و مدرسه روحيه به كار خود ادامه مى‌دهند.
مدرسه صدر كه بزرگترين و مهمترين اين مدارس است، در سال ١٢٢٦ قمرى به همت وزير علم دوست فتحعلى شاه، يعنى محمدشفيع صدر اعظم(٢) تجديد بناى مسجد جامع بابل و مدرسه‌اى در آمل و اصفهان و ديگر مناطق ايران از آثار خير همين وزير علم پرور است. (بارفروشى) تأسيس شد و از بدو تأسيس تا كنون علماى بزرگى در آن تحصيل و تدريس نموده‌اند. اين مدرسه همواره مورد توجه بزرگان علمى و مذهبى شهر و مركز تجمع دانشمندان و فضلاى شهر و مأمن مؤمنين بوده است. تجديد بناى اين مدرسه در زمان رهبرى بنيانگذار جمهورى اسلامى، حضرت امام خمينى و با كسب اجازه از محضر شريف ايشان صورت گرفت و مدرسه خاتم الانبيا ناميده شد.
حقير در خلال مطالعه و تنظيم شرح حال علما و بزرگان شهر و بررسى و جستجوى آثارِ به يادگار مانده از آنها متوجه شدم كه گنجينه گوهربارى در مدرسه صدر نگهدارى مى‌شود.
در ابتداى كار كتابهاى خطى را كه در ميان كتابهاى *١٦٠* چاپى به طور پراكنده قرار داشت، شناسايى و فهرست اجمالى از آنها تهيه كردم. در مرحله بعد براى اين نفائس مخزن جداگانه‌اى در نظر گرفته شد. سپس در مراجعت به قم اين فهرست اجمالى مورد توجه دوستان فاضل قرار گرفته و با راهنماييهاى متخصصين امر، طرح تهيه فهرست تفصيلى ريخته شد.
خوب است در اين جا يادى كنيم از واقفين نيكوكار اين كتابها و به روح پاك آنها درود بفرستيم:
١- شيخ جلال الدين علامه حائرى (ايشان در خاندانى مشهور به علم و تقوا پرورش يافته و پدر و عمو و اجداش از بزرگان علم بوده‌اند. خود از علماى مشهور بابل بود و كتابهاى نفيس ايشان كه بعضى از آنها از پدرش مرحوم شيح على حائرى و جدش مرحوم شيخ فضل اللَّه مازندرانى به يادگار مانده بود، بعد از رحلت توسط خلف صالحش آقاى على علامه به كتابخانه مدرسه صدر اهدا شد.)
٢- سيّد عبدالرسلو صدرايى (از علماى بزرگ شهر و متبحّر در حكمت و فقه كه كتابهاى ايشان بعد از رحلتش و توسط خلف صالحش به مدرسه اهدا شد.)
٣- يعقوب بن مقيم درزى (كه از شاگردان شيخ انصارى بوده و شرح بر شرايع الاسلام و حاشيه بر اسفار از تأليفات اوست. شيخ يعقوب اكثر كتابهايى را كه برادرش ملاحمزه شريعتمدار نوشته و خود يا ديگران كتابت نموده‌اند، وقف كرده است.)
هم چنين نام ملاعبداللَّه نورى، شيخ محمد سليم مازندرانى و محمدعلى مجتهد و ديگران نيز در ليست واقفين بچشم مى‌خورد.(٣) اسامى واقفين بيش از اين است و براى اين منظور فهرست الفبايى اسامى واقفين تهيه شده كه به همراه فهرست كلى ارائه مى‌گردد.
اقدامات انجام گرفته جهت تنظيم فهرست تفصيلى نسخ خطى كتابخانه اين مدرسه بدين ترتيب است: الف: شماره گذارى مسلسل كتابها.
ب: تهيه فيش جداگانه براى هر كتاب. اين فيشها در دو قسمت كتابشناسى و نسخه‌شناسى تنظيم شد. قسمت اوّل شامل كدهاى اطلاعاتى زير است: شماره مسلسل كتاب، عنوان، مؤلف، موضوع، زبان، شماره جلد، آغاز و انجام كتاب، برگهاى افتاده، خصوصيات كتاب، (در بخش خصوصيات كتاب اطلاعاتى شامل تاريخى و محل تأليف كتاب، فصول و ابوابِ آن، كتاب به اسم چه كسى نوشته، نام كسى كه كتاب به نام او آغاز گشته و... يادداشت شده.)
قسمت نسخه‌شناسى شامل اين مواد است: نوع خط، كاتب، تاريخ كتابت، نوع جلد شامل رنگ، انواع ساخت جلد، شكلهاى روى آن و تزيينات انجام گرفته بر آن و...؛ واقف و تاريخ وقف، اندازه كتاب، تعداد صفحات و سطور و خصوصيات نسخه شامل تزيينات، حواشى، مقابله و تصحيح كتاب تملّكها و مهور. تمامى اين مواد بجز خصوصيات كتابشناسى، با مراجعه مستقيم به نسخ آنها استخراج و در فيشها ثبت گرديد. كتابشناسى نسخ منحصر كتابخانه نيز با بررسيهاى متوالى اين نسخ صورت گرفت و كتابشناسى بقيه نسخ با مراجعه به منابع كتابشناسى خصوصاً «الذاريعه الى تصانيف الشيعه» و فهرست نسخه‌هاى خطى كتابخانه عمومى آيت اللَّه مرعشى - قدس سره - تكميل شد. ج: تنظيم و تحرير فيشها:
مطالب مندرج در فيشها پس از بازنگرى تحرير شده و فهارس فنى شامل فهرست الفبايى مؤلفين، كاتبين، واقفين، كتب، كتب ضمنى، امكنه و فهرست موضوعى كتب است.
اين كتابخانه در حال حاضر داراى ٣٥٠ جلد كتاب خطى است(٤) شمار كتابهاى چاپى اين كتابخانه به دوازده هزار جلد مى‌رسد و بنا به گفته دوستان تأسيس كتابخانه‌اى عظيم در جنب مدرسه مذكور در دست اقدام است كه مورد استفاده عمومى طلاب و دانشجويان و محصلين قرار خواهد گرفت. همچنين لازم به تذكر است كه تعداد كتابهاى خطى به همت والاى مدير محترم مدرسه جناب آقاى پوراكبر رو به افزايش است و طرح تأسيس گنجينه آثار خطى علماى مازندران و بابل در دست اجراست. كه از قرن هشتم تا قرن چهاردهم پيرامون عقايد، فقه، اصول، حديث، كلام، اخلاق، ادبيات كتابت شده‌اند. برخى از نفايس اين كتابخانه عبارتند از: نهج البلاغه
اين نسخه نفيس در ١٨ ربيع الاول ١١٠٤ كتابت شده و از جهت معنوى اثرى بسيار ارزشمند است كه به خط زيباى محمد سعيد بن محمد صالح مازندرانى (نوه علامه مجلسى) نوشته شده. بعضى از خصوصيات اين نسخه چنين است: نوع خط، نسخ جلى معرب، تمامى *١٦١* صفحات مجدول محرر مذهب، صفحه اوّل سرلوح با كتيبه مذهب با نقش گل و بوته. رضوان (ترجمه اسرار الشهادة)
اين كتاب ترجمه فارسى «اكسير العبادات فى اسرار الشهادات» تأليف مولى آقا دربندى و به قلم عبدالجليل بارفروش (يكى از علماى بابل) نوشته شده است. مترجم آن را در سال ١٣١٨ ق. شروع كرده و نخست ده مقدمه مفصل بدان افزوده، آن گاه به ترجمه كتاب پرداخته است. كتابت اين نسخه در ذيحجه ١٣٢٢ به دست ميرزا احمد حسينى لاله آبادى در قريب به ٨٠٠ صفحه به پايان رسيده است. قواعد الحكام فى معرفة الحلال والحرام‌
اين كتاب از تأليفات علامه حلى است. نسخه حاضر به خط نسخ و با كتابت محمد بن على بن حسن در روز دوشنبه ٨ جمادى ٧٥٥ ه.ق در مسجد جامع كوفه به پايان رسيده و مشتمل بر ٥٦٠ صفحه ٢٩ سطرى است. اين نسخه محشى بوده و در اوّل و آخرش تملكها و مهرهايى موجود است؛ از جمله تملك محمد بن موجد كوبايى عاملى مربوط به سنه ٨٥٤ ق و تملك محمد بن على بن مؤذن. منهج المقال فى تحقيق احوال الرجال‌
كتاب تأليف ميرزا محمد بن على حسينى استرآبادى است. اين نسخه به خط عبداللَّه بن عيسى بيك افندى (صاحب رياض العلما) و همراه با حواشىِ مؤلف، كاتب و ديگران است كه در واقع به نوعى تصحيح شده است. در صفحه اوّل تملك مرحوم افندى، و از صفحه دوم تا هفتم فوائد رجالى متفرقه به خطر مرحوم افندى و در آخر كتاب نيز فوائدى از وى موجود است.(٥) معرفى تفصيلى اين اثر ارزشمند احتياج به مقاله‌اى جداگانه دارد كه انشاءاللَّه در فرصتى ديگر انجام خواهد گرفت. مجالس الاخبار و مجالس الاخيار
مؤلف كتاب، محمد مؤمن شيرازى، آن را در هفت مجلس تنظيم كرده: مجلس اوّل در تاريخ انبيا؛ مجلس دوم در مناقب ائمه؛ مجلس سوم در احوال پادشاهان؛ مجلس چهارم در احوال اوليا و علما و شعرا؛ مجلس پنجم درحالاتِ خود مؤلف؛ مجلس ششم در شرح سيصد حديث؛ مجلس هفتم در فوائد متفرقه. براى هر مجلس نيز نامى خاص گذاشته است.
نسخه حاضر مجلس پنجم كتاب است با نام «زهرة الحياة الدنيا» كه در يك مقدمه و هشت جفت و يك خاتمه تهيه شده است. اين نسخه در عصر مؤلف (١١١ ه. ق) كتابت شده و به خط محمدباقر اويسى ملتانى و شامل حواشى از مؤلف به لفظ «منى عفى عنه» است.
هنوز هم در گوشه و كنار شهرها و روستاهاى اين استانِ عالم پرور، گنجينه‌هاى ناشناخته و ارزشمندى وجود دارد كه اگر زودتر به سراغ آنها نرويم و در احيا آن آثار ارزشمند نكوشيم، خسران جبران ناپذيرى را متحمل خواهيم شد. اميد داريم كه خداوند به ما توفيق احياى آثار شيعه را عنايت فرمايد.